Για τα ποτάμια που χάθηκαν
Το Μουσείο Ηρακλειδών παρουσιάζει την ατομική έκθεση «Για τα Ποτάμια που Χάθηκαν» του Γιώργου Σταματάκη, που επιμελείται η Νίνα Φραγκοπούλου, Δρ Θαλάσσιας Βιολογίας, Ανεξάρτητη Επιμελήτρια. Η έκθεση διερευνά τα ποτάμια της Αθήνας που χάθηκαν από το ορατό τοπίο της πόλης. Εγκαινιάζεται την Παρασκευή 18 Δεκεμβρίου 2026 στις 19:00 και θα διαρκέσει έως 21 Φεβρουαρίου 2027.
Η Αθήνα είναι μια πόλη που χτίστηκε πάνω σε νερά τα οποία σήμερα είναι «αόρατα» και συνεχίζουν να τη διατρέχουν υπόγεια. Ο Ιλισός, ο Κηφισός, ο Ηριδανός και πολλά μικρότερα ρέματα διέσχιζαν άλλοτε το αθηναϊκό τοπίο, διαμορφώνοντας τη ζωή και την ιστορία της πόλης. Με την επέκταση του αστικού ιστού, πολλά από αυτά τα υδάτινα συστήματα εγκιβωτίστηκαν, καλύφθηκαν ή μετατράπηκαν σε υποδομές αποχέτευσης και οδικούς άξονες. Το νερό απομακρύνθηκε από το ορατό τοπίο, χωρίς όμως να εξαφανιστεί από τη γεωγραφία και τη μνήμη της πόλης.
Τα ποτάμια και τα ρέματα της Αθήνας δεν υπήρξαν απλώς αγωγοί νερού, υπήρξαν μάρτυρες της ιστορικής της εξέλιξης. Οι κοίτες, οι όχθες, οι πηγές και οι εκβολές τους αποτελούσαν μικρά αλλά σημαντικά αστικά οικοσυστήματα, που φιλοξενούσαν ζωή και συνδέονταν με την καθημερινότητα των ανθρώπων. Η εξαφάνισή τους από το ορατό τοπίο άλλαξε όχι μόνο τη φυσιογνωμία της Αθήνας, αλλά και τη σχέση της πόλης με το φυσικό της περιβάλλον. Η έκθεση «Για τα ποτάμια που χάθηκαν» επιχειρεί να ανασύρει αυτή την κρυμμένη υδάτινη μνήμη και να επαναφέρει τα ποτάμια της Αθήνας στο εικαστικό και φαντασιακό πεδίο.
Η έκθεση αναπτύσσεται σε τρεις χρονικές και νοηματικές ενότητες: παρελθόν (μνήμη), παρόν (παρατήρηση), πιθανό μέλλον (φαντασία). Ο Γιώργος Σταματάκης, με μια σειρά έργων λάδι σε καμβά, που δημιουργήθηκαν ειδικά για την έκθεση, μεταφέρει στο εικαστικό πεδίο αυτές τις τρεις χρονικές διαστάσεις με διαφορετική παλέτα χρωμάτων. Τα έργα του συνθέτουν μια διαδρομή στον χρόνο: από αυτό που υπήρξε, σε αυτό που έχει απομείνει, και σε αυτό που θα μπορούσε να υπάρξει. Ιδιαίτερη θέση στην έκθεση έχουν οι ιστορικές φωτογραφίες και το σύγχρονο υλικό. Τα ιστορικά τεκμήρια δεν λειτουργούν απλώς ως αναδρομή στο παρελθόν, αλλά ως ένας διάλογος με τη ζωγραφική του Γιώργου Σταματάκη. Η ζωγραφική του δεν επιχειρεί να αναπαραστήσει τα χαμένα ποτάμια, επιχειρεί να τα κάνει ξανά ορατά. Πώς θα άλλαζε η εικόνα, η οικολογία και η καθημερινή εμπειρία της πόλης; Μέσα από τη ζωγραφική, ο Γιώργος Σταματάκης δεν δίνει μια απάντηση αλλά ανοίγει έναν χώρο για να τεθούν αυτά τα ερωτήματα.
Η έκθεση έρχεται να διευρύνει τον μέχρι σήμερα καλλιτεχνικό διάλογο γύρω από επιμέρους αθηναϊκούς ποταμούς, προτείνοντας μια συνολική αφήγηση της σχέσης της Αθήνας με τα ποτάμια και τα ρέματά της. Να σημειωθεί ότι, υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον από επιστήμονες και φορείς της κοινωνίας των πολιτών για την επανένταξη των χαμένων ποταμών στον αστικό ιστό της Αθήνας, με στόχο την οικολογική αναβάθμιση της πόλης, την προσαρμογή στην κλιματική κρίση, την ανάδειξη της ιστορικής μνήμης τους και την αποκατάσταση της σχέσης των κατοίκων με το φυσικό υδάτινο τοπίο.
Στο πλαίσιο της έκθεσης θα πραγματοποιηθούν διαλέξεις δημόσιας επιστήμης και εκπαιδευτικό πρόγραμμα για μαθητές σχολείων
Διαλέξεις
Σάββατο 30/1/2027, 12:00
Η ιστορία των ποταμών της Αθήνας και οι προοπτικές επανασύνδεσής τους με την πόλη, Ευθύμιος Καρύμπαλης, Καθηγητής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
Προσεγγίζοντας τα ρέματα της Αθήνας ως οικοσυστήματα, Μαρτίνος Γκαίτλιχ, Βιολόγος, Περιβαλλοντολόγος
Σάββατο 13/2/2027, 12:00
Ποτάμια ζωής: Η άγνωστη ιχθυοπανίδα της Αττικής, Ιωάννης Λέρης, Ερευνητικός Συνεργάτης στο Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων και Εσωτερικών Υδάτων (ΙΘΑΒΙΠΕΥ) του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ)
Εκπαιδευτικό πρόγραμμα “Τα μυστικά του ποταμού”
Σάββατο 16/1 & 6/2/2027, 11:00 – 13:00
Εκπαιδευτικό Τμήμα του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ)
Μουσείο Ηρακλειδών
Κτήριο Ηρακλειδών 16, Θησείο – Αθήνα
Ωράριο λειτουργίας: Τετάρτη - Παρασκευή 13:00-18:00, Σάββατο & Κυριακή 10:00- 18:00, τελευταία είσοδος: 17:15